حمایت از اسرار حرفه ای در قانونگذاری داخلی

شنبه, 17 -2666 07:52
(1 رای)

حمایت از اسرار حرفه ای در قانونگذاری داخلی


سعید جواندل
کارشناس ارشد حقوق تجارت بین الملل از دانشگاه عالمه طباطبائی
وکیل پایه یک دادگستری

مقدمه
مفهوم اسرار و نقش حمایت از آن در تحول زندگی انسان و حتی تغییر مسیر او در طول سالیان
گذشته بیش از پیش مورد توجه جامعه شناسان،حقوقدانان و اصحاب رسانه قرار گرفته است.هرچه
دسترسی افراد به اطالعات و فضاهای مجازی وسیع تر باشد،سطح آگاهی به مراتب افزایش و جامعه
پویایی افزون تری میابد و البته دسترسی به اطالعات دیگران با سهولت بیشتری انجام میپذیرد.»حق
دانستن« ریشه در قرن هفده میالدی داشته و خاستگاه آن کشور انگلستان است.در این زمان روزنامه
نگاران انگلیسی مجلس عوام را تحت فشار گذاشته تا مردم را از اقدامات خود مطلع گردانند ولذا
اولین جرقه های جریان اطالعات آزاد از همان زمان زده شد.دسترسی به اطالعات خصوصا اطالعات
دولتی و عمومی از حقوق اساسی بشر در قرن فعلی محسوب می شود.هم اکنون فناوری های جدید
امکان ذخیره سازی،بازیابی و پردازش اطالعات الکترونیکی را که جایگزینی فوق العاده برای
اطالعات حجیم و شتابزده کاغذی اند،فراهم نموده و قابلیت تحقق این حق به نحو چشمگیری افزایش
یافته است.
باوجود اصل آزادی اطالعات نباید تصور نمود که دسترسی و افشای بی هیچ قید وبندی است؛گاه
مصالحی اقتضا می کند تا برخی موضوعات،محرمانه نگاه داشته شوند که از آنها به اسرار تعبیر می
شود و در حقیقت باید آنها را استثنائات وارده بر اصل آزادی اطالعات انگاشت. حتی در قوانین
موضوعه از جمله در قوانین جزائی ایران در خصوص نحوه استفاده از اطالعات مجازی و سو استفاده
از آن مجازاتی تعیین گردیده است که به دلیل خروج موضوعی نسبت به مقاله از ورود به آن استنکاف
میورزم
مفهوم راز در لغت عبارت است از »،سر،رمز،آنچه در دل نهفته باشد،چیزی که باید پنهان باشد یا
به اشخاص مخصوص گفت«.دکتر لنگرودی،سر را این چنین تعریف میکند:»سر عبارت است از
امری که نوعا صاحب سر،میل به اخفای آن داشته باشد«1.اسرار به لحاظ ماهیتی و اوصاف، به چند
دسته عمده تقسیم می شوند: اسرار عمومی یا دولتی،اسرار شخصی یا خصوصی،اسرار حرفه ای یا
تجاری



منظور از اسرار عمومی،اطالعات محرمانه ای مربوط به امنیت ملی و اقدامات دولتهاست که سعی
در پنهان داشتن آنها از دولتهای دیگر و عموم جامعه می شود.1 اسرار عمومی ممکن است سیاستهای
تسلیحاتی یک کشور یا اطالعات مربوط به عملیات پنهانی نظامی،پایگاههای نظامی.اقدامات و عملیات
دستگاههای امنیتی و سرویس های جاسوسی و... باشد؛ مذاکرات دیپلماتیک،اسنادی که صرفا به
مقررات حاکم بر کارکنان داخلی یک سازمان یا اداره مربوط میشود و حتی نامه های غیررسمی
داخلی بین سازمانها که جنبه محرمانه دارند نیز از دیگر مصادیق اسرار عمومی ممکن به شمار
روند.
ماده 13 از فصل چهارم قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطالعات ایران نیز در خصوص استثنا
انتشار اسرار دولتی صراحت دارد.ماده 13 قانون فوق الذکر اشعار میدارد:
" در صورتی که درخواست متقاضی به اسناد و اطالعات طبقهبندی شده )اسرار دولتی( مربوط باشد،
موسسات عمومی باید از در اختیار قرار دادن آنها امتناع کنند. دسترسی به اطالعات طبقهبندی شده
تابع قوانین و مقررات خاص خود خواهد بود ."

عالوه بر قانون فوق و ایین نامه قانون مذکور درایران،قوانین و مقررات مختلف و مرتبط بسیاری در
این خصوص وجود دارد،از جمله:»قانون مجازات انتشار و افشای اسناد محرمانه و سری دولت«
مصوب1352،ماده 648 قانون مجازات اسالمی که برای دستیابی و افشای اسرار عمومی،مجازات
مقرر کرده ماده77«قانون استخدامی وزارت اطالعات«که مستخدمان وزارتخانه را مکلف به حفظ
اطالعات محرمانه اداری و سازمانی می کند.

2 -اسرار خصوصی
اسرار خصوصی،اطالعات محرمانه ای مربوط به زندگی خصوصی اشخاص است که دیگران عرفا
از آن مطلع نیستند و در عرف به" حریم خصوصی" معروف میباشد. .مقصود از اسرا خصوصی یا
حریم شخصی،رازهایی از قبیل اختالفات خانوادگی،پیامهای شخصی،میزان درآمد و مالیات
پرداختی،روابط عاطفی و اطالعاتی از این دست میتواند باشد. در ایران اصول 22 ،23و25قانون
اساسی،مصادیقی از تجاوز به حریم خصوصی اشخاص را ممنوع ساخته است.
.ماده580 ق.م.ا)تعزیرات( نیز برای متخلفینی که به حریم ارتباطی اشخاص تجاوز و اطالعاتی را
افشا می نمایند،مجازات تعیین کرده است:
" هر یک از مستخدمین و مامورین قضائی یا غیر قضائی یا کسی که خدمت دولتی به او ارجاع شده
باشد بدون ترتیب قانونی به منزل کسی بدون اجازه و رضای صاحب منزل داخل شود به حبس از یک
ماه تا یک سال محکوم خواهد شد مگر این که ثابت نماید به امر یکی از روسای خود که صالحیت
حکم را داشته است مکره به اطاعت امر او بوده، اقدام کرده است که در این صورت مجازات مزبور
در حق آمر اجرا خواهد شد و اگر مرتکبیا سبب وقوع جرم دیگری نیز باشد مجازات آن را نیز
خواهد دید و چنانچه این عمل در شب واقع شود مرتکب یا آمر به حداکثر مجازات مقرر محکومخواهد
شد."

دربعد بین المللی ماده12 اعالمیه جهانی حقوق بشر مقرر می دارد:


»احدی نباید در حریم خصوصی،امور خانوادگی،اقامتگاه یا مکاتبات خود،مورد مداخله های خودسرانه
واقع شود و به شرافت و شهرت او نباید تعرض شود.هرکس حق دارد که در مقابل این گونه مداخالت
و تعرضات،مورد حمایت قرار گیرد«.1ماده8 کنوانسیون حقوق بشر اروپایی نیز به همین موضوع
اشاره دارد:»هرکس این حق را دارد تا خلوت و زندگی خانوادگی اش و نامه هایش محترم شمرده
شود«.2

3 -اسرار حرفه ای
1-اسرار حرفه ای،به اطالعات محرمانه ای اطالق می شود که مشتریان و اربابان رجوع به صاحبان
حرف،در طول روابط حرفه ای به اقتضای شغل ایشان برای آنها فاش می سازندکه صاحبان حرف را
ملزم به رازداری می کند.تعهد به رازداری در این رابطه،ناشی از رابطه امانی میان طرفین است.حفظ
اسرار حرفه ای،مورد توجه قانونگذار ایران نیز بوده است.پزشکان در مقابل بیماران مراجعه کننده
و وکالی دادگستری در برابر اطالعات محرمانه ای که موکل در روابط حرفه ای خود با وکیل با
وی در میان می گذارد متعهد به رازداری است. و در صورت افشار اسرار میتواند از مصادیق تخلف
انتظامی و رفتار خالف شان محسوب شده و روانه دادسرای انتظامی مربوطه گردد.
دادگاه عالی آمریکا این امتیاز ویژه را که موکل در روابط حرفه ای خود با وکیل از ان برخوردار
است قدیمی ترین نمونه در حفظ مطالب محرمانه،در روابط تجاری معرفی می کند.اگر چه حمایت از
اسرار حرفه ای موکل به عنوان یک اصل مطرح می شود،
ماده 648 قانون مجارات اسالمی)تعزیزات( به مجازات افشای اسرار حرفه ای اشاره دارد:
"اطبا و جراحان و ماماها و داروفروشان و کلیه کسانی که به مناسبت شغل یا حرفه خود محرم اسرار
می شوند،هر گاه در غیر از موارد قانونی،اسرار مردم را افشا کنند،به سه ماه و یک روز تا یک
سال و یا به یک میلیون و پانصد هزار تا شش میلیون لایر جزای نقدی، محکوم می شود"
آنگونه که در ماده فوق هم اشاره گردیده است حفظ اسرار قاعده مطلق نیست و فاش ساختن اسرار
در مواردی بنظر مجاز باشد به عنوان مثال اگر اطالعات افشا شده موکلین راجع به ارتکاب جرمی
بوده که وکیل مستقیما از آن مطلع شده باشد)مثال تخلفات مالیاتی یا جرائم مربوط به پولشویی،جعل
سند یا جرم مشهود در مرعی و منظر وکیل(، وکیل ناقض تعهد شمرده نمی شود.
در یک نگاه کلی اسرار حرفه ای دو دسته اند:
اول: اموری که صریحا ر مردم از آنها یاد شده است،مانند ماده )30 ً )در قوانین کیفری به عنوان اسرا
قانون وکالت مصوب 1315:
" وکیل باید اسراری که به واسطه وکالت از طرف موکل مطلع شده و همچنین اسرار مربوطه به حیثیات و
شرافت و اعتبارات موکل را حفظ نماید. "
دوم :اموری است که به طور صریح در مواد قانون ذکر نشده ولی به روشنی از ماده)648 )که گفته:»
و کلیه کسانی که به مناسبت شغل یا حرفه خود محرم اسرار میشوند«، یک اصل کلی به دست می آید
و آن عبارت است از اسراری که افراد در شغل و حرفه ای که هستند، به مناسبت شغل و حرفه خود
به آن ها پی میبرند و یا اینکه مردم آنها را محرم اسرار خود پنداشته و ناگفته های خود را برای آنان
بازگو می کنند، بنابراین اگر کسانی مانند موسسات حقوقی یا کارمندان قضایی در مراجعات مردم به
آنها به اسراری پی ببرند، مشمول عموم ماده 648 خواهند شد.


4مصادیق اسرار:
طیف مصادیق اسرار حرفه ای بسیار گسترده و احصای آن خصوصا به واسطه نهان داری اطالعات و عدم وجود
قوانین و مقررات صریح امر دشواری است.با این حال،مصادیق اسرار حرفه ای را حداقل در امور تجاری و بر
اساس عرف تجاری می توان به اطالعات کاری،اطالعات مالی،اطالعات پزشکی،اطالعات حقوقی،ایده ها،اطالعات
علمی و فنی تقسیم کرد.
1.اطالعات کاری

به عنوان اسرار حرفه ای

اطالعات داخلی یک شرکت را می توان در دسته اسرار تجاری طبقه بندی نمود البته اگر افشای آنها تاثیر منفی
روی رقابت شرکت بگذارد.برای مثال،اطالعات زیر معموال به عنوان اسرار تجاری در نظر گرفته می شوند چرا
که حاشیه رقابت شرکت ها محسوب می شوند: طرح های تجاری ، طرح های بازاریابی مربوط به جزئیات اقداماتی
که به هدف توسعه بازار مصرف محصوالت یا عرضه خدمات صورت می گیرند، طرح های تبلیغاتی تا پیش از
آنکه وقوف علمی نسبت به آن حاصل شود
2.اطالعات مالی به عنوان اسرار حرفه ای
اطالعات مالی اشخاص خصوصا تجار برای رقبا و شرکای تجاری اهمیت وافری دارد،زیرا این اشخاص بر اساس
این اطالعات می توانند فعالیت های تجاری خود را مدیریت کنند.برای نمونه اگر شرکای تجاری از وضعیت
نامطلوب مالی شخصی مطلع باشند،تعامالت تجاری خود بااو را محدود خواهند کرد.
4.ایده ها به عنوان اسرار حرفه ای
افراد اغلب مفاهیمی را مطرح می کنند که تاکنون مورد بهره برداری قرار نگرفته اند و احتماال ارزش اقتصادی
دارند.برای مثال،ممکن است یک طراح ساختمان در خصوص طراحی بنای مورد نظر ایده ای را ترسیم نموده
باشد.اگر چنانچه طراحی شغل حرفه ای وی باشد این موضوع ایده محسوب شده و قابل حمایت به عنوان اسرار
تجاری است ولی چنانچه شغل معمولی شخص نبوده باشد چنین امری بنظر متصور نمیتوان شدو
5.اطالعات علمی و فنی به عنوان اسرار حرفه ای
استفاده از علوم و فنون و مهارت های خاص هر حرفه ای نیز از اسرار حرفه ای همان حرفه میتواند محسوب
شود، به عنوان مثال در علم پزشکی نحوه درمان و جراحی با شیوه ها و ابزارهای نوین پزشکی میتوان اسرار
حرفه محسوب گردد.

نتیجه:
حقوق اسرار حرفه ای دارای گستره بزرگی بوده و با پیشرفت تکنولوژی و وابستگی بیش از پیش
جوامع بشری به استفاده از ابزار الکترونیک نقش این حق در زندگی حقیقی و مجازی تاثیر گذارتر
از هر زمانی نمود پیدا نموده است. با توجه به آنچه که نیاز روابط الکترونیک در عصر کامپیوتری
یا به عبارت بهتر در عرصه مجازی ایجاب میکند استفاده از روش و راهکاری است که بیشترین
حمایت در عین حال سریعترین راه را نشان دهد.به دلیل بسط مبحث اسرار حرفه ای و امکان سو
استفاده از آن راههای گوناگون حمایت و محدود کردن این امکان نیز ذکر گردیده و راهکارهایی
ارائه شد.در حقوق ایران نیز به عالوه بر موافقتنامه های محدود دو جانبه صرفا در قانون تجارت
الکترونیک به موضوع حمایت از اسرار تجاری و افشای آن صرفا در بستر الکترونیک اشاره گردیده
شده و در فضای حقیقی تعریفی از اسرار حرفه ای،حدود آن یا حتی تعریف اسرار عمومی و



خصوصی اشاره ای نشده و صرفا در موادی از قانون مجازات اسالمی مجازاتی برای افشا کنندگان
در نظر گرفته شده است. نتیجه اینکه متاسفانه مصادیق اسرار حرفه ای نیز احصا نشده است و قابلیت
تفسیرهای گاها سلیقه ای هموار خواهد ساخت،بنظر میرسد قانونگذاران ایران و مدیران صنوف
مختلف از جمله هیات های مدیره کانونهای وکالی دادگستری میبایستی با الگوگیری از نمونه های
مشابه خارجی نسبت به تدوین قوانین و آیین نامه های جامع در زمینه حمایت از حقوق اسرار حرفه
ای و مصادیق آن را نموده و زمینه سو برداشت از آن را مسدود نمایند
منابع:

کتابها :
بشیری،عباس،پوررحیم،مریم،اسرار تجاری الکترونیکی کاربردی در قانون تجارت الکترنیک
ایران،انتشارات جوانه،سال1388
حکمت نیا،محمود،مبانی مالکیت فکری،قم،پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسالمی،1386
Stim,Richard , intellectual property :trademark and copyright, usa, Thomas
delmer learning,2005

مقاالت :
الف:فارسی
فیضی چکاب،غالم نبی،حمایت از اسرار تجاری در تجارت الکترونیک،مجموعه مقاالت همایش تجارت
الکترونیکی،انتشارات دفتر بازرگانی،زمستان1390

خواندن 262 دفعه آخرین ویرایش در یکشنبه, 12 آبان 1398 19:51